Διαθέσιμη μετάφραση: English → https://contogeorgis.gr/book-review-georges-contogeorgis-la-democratie-comme-liberte-ioan-horga/
Η δημοκρατία – όπως και άλλες καίριες πολιτικές έννοιες (ελευθερία, δικαίωμα, ιδιοκτησία, εξουσία, αντιπροσώπευση, έθνος, οικονομικό σύστημα, παγκόσμιο σύστημα) – παραμένει ατελώς ή ανεπαρκώς ορισμένη. Αποτελεί προϊόν μεταλλάξεων που επέφερε η νεοτερικότητα· αυτή, αντί να λειτουργήσει – όπως όφειλε – ως ανθρωποκεντρική φάση εξέλιξης, μεταμορφώθηκε σε ιδεολογία-πρότυπο του κόσμου και σε μέτρο «επιστημονικής» αλήθειας.
Ένα βασικό επακόλουθο ήταν ότι η νεοτερικότητα, ως πνευματική κατασκευή, απέδωσε στον εαυτό της καθολικές ιδιότητες ως πεμπτουσία της ιστορικής πορείας προς το «ύψιστο» σημείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Συγχρόνως, αμέλησε να διαμορφώσει γενικές γνωσιολογικές κατηγορίες ή οδοδείκτες για την αποτίμηση της φυσικής κοινωνικοπολιτικής εξέλιξης – παρελθούσας, παρούσας ή μελλοντικής.
Έτσι, το κορυφαίο σφάλμα της νεοτερικότητας εντοπίζεται στην πίστη της στην αδιαμφισβήτητη παγκόσμια υπεροχή της, αφενός έναντι της Ιστορίας και αφετέρου έναντι της βιολογικής ανθρωποκεντρικής ωριμότητας που εκτόπισε τα προγενέστερα δεσποτικά καθεστώτα.
Επανερχόμενοι στη δημοκρατία – έννοια κομβική για τη νεοτερικότητα – αρκεί να υπενθυμίσουμε ότι πρωτοεφαρμόσθηκε στον ελληνικό κόσμο και υιοθετήθηκε κατόπιν ως πρόταγμα από τη νεοτερικότητα. Ωστόσο, η τελευταία απέτυχε να εξασφαλίσει τους όρους της εξέλιξής της στο αρμόζον ανθρωποκεντρικό πλαίσιο με αποτέλεσμα η δημοκρατική πρόοδος όχι μόνον να παγώσει αλλά και να οπισθοχωρήσει.
Στο πλαίσιο αυτό, ο Καθηγητής Γιώργος Κοντογιώργης, στο υπό κρίση βιβλίο, επιχειρεί την ανασυγκρότηση της φύσης της δημοκρατίας – με κεντρικό άξονα την ελευθερία – εκκινώντας από αυτό που αποκαλεί ελληνική «κοσμοσυστημική γνωσιολογία». Αναπτύσσει ακριβώς μια, δική του, νέα ερμηνεία της εξέλιξης του κοινωνικού φαινομένου 1.
Η έννοια του κοσμοσυστήματος ορίζει ένα σύνολο των κοινωνιών με κοινά θεμελιώδη γνωρίσματα – θεσμικά, ιδεολογικά, αξιακά – και με διακριτά στοιχεία ελευθερίας ή ανελευθερίας. Ως ενότητα, το εν λόγω σύνολο κοινωνιών [στην ανθρωποκεντρική του έκφραση] που συγκροτεί το ελληνικό κοσμοσύστημα κινείται ιστορικά με εσωτερική αυτάρκεια και εξελικτική συνοχή.
Η υπαγωγή της κοσμοϊστορίας στον κοσμοσυστημικό χρόνο μάς εισάγει στην κοινωνική βιολογία, στις φάσεις δηλαδή που ο κοινωνικός άνθρωπος οφείλει να διανύσει, π.χ. αναφορικά με την ελευθερία. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελεί ο ελληνικός κόσμος, ο οποίος διαμόρφωσε για πρώτη φορά την «εναλλακτική κοσμοσυστημική πρόταση» στο δεσποτικό κοσμοσύστημα (κυρίαρχο έως τον 19ο αιώνα) –το ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα (κοινωνίες εν ελευθερία)– που διήλθε όλα τα εξελικτικά του στάδια έως τη μετάβαση από την μικρή κλίμακα της πόλης-κράτους στη μεγάλη κλίμακα του έθνους-κράτους.
Αυτό διαφοροποιεί το ελληνικό ανθρωποκεντρικό παράδειγμα από εκείνο της νεοτερικότητας (σε μεγάλη κλίμακα). Η νεοτερικότητα έχει ρηχή ιστορική εμβέλεια και βιώνει ένα πολύ πρώιμο στάδιο ανθρωποκεντρικής εξέλιξης. Έτσι ανακύπτει το παράδοξο: μεταβαίνοντας από τη μικρή στη μεγάλη κλίμακα, η νεοτερικότητα επιστρέφει στο «σημείο μηδέν» της ανθρωποκεντρικής επανεκκίνησης.
Η αντίφαση αυτή ώθησε τον Διαφωτισμό σε δύο ρήξεις με το ελληνικό παρελθόν – με βαριές επιστημονικές συνέπειες. Πρώτη: παρέλαβε έννοιες της κλασικής περιόδου (π.χ. τη δημοκρατία) και αλλοίωσε το περιεχόμενό τους ώστε να περιγράψει προκλασικά φαινόμενα όμοια με της δικής του εποχής (π.χ. μοναρχία). Δεύτερη: απέκοψε τη μετακλασική οικουμενική φάση της κοσμόπολης (Βυζαντίου) από την ελληνική ανθρωποκεντρική συνέχεια, παρεμβάλλοντας ως γέφυρα τον φεουδαλικό Μεσαίωνα.
Έτσι, αποκλείστηκε τόσο η σύγκριση με το ανθρωποκεντρικό παρελθόν όσο και η προοπτική μελλοντικής εξέλιξης του κόσμου της νεοτερικότητας. Κατ’ επέκτασιν, η νεοτερικότητα εμφανίζεται να μεταπήδησε απευθείας από τη δεσποτεία στην τελική ανθρωποκεντρική-δημοκρατική φάση· όποιος αμφισβητεί το παρόν σύστημα φέρεται, δήθεν μονόδρομα, προς τον αυταρχισμό. Αποτέλεσμα: η σύγκριση περιορίζεται σε μορφολογικές διαφορές μεταξύ σύγχρονων κρατών.
Στις κοινωνικές επιστήμες αυτό σημαίνει ότι, π.χ., το συνταγματικό δίκαιο εκκινεί από το αξίωμα πως το πολιτικό σύστημα (η εκλόγιμη μοναρχία) είναι ταυτόχρονα αντιπροσωπευτικό και δημοκρατικό· κατόπιν προβαίνει σε μορφολογικές αποτιμήσεις βάσει ρυθμίσεων του στενού πυρήνα της εξουσίας (προεδρικό, κοινοβουλευτικό κ.λπ.). Ομοίως πράττουν η πολιτική επιστήμη, η κοινωνιολογία, η οικονομία, οι διεθνείς σχέσεις.
Η κοσμοσυστημική γνωσιολογία απελευθερώνει τη σύγχρονη επιστήμη από τη στασιμότητα και την εσωστρέφεια, ικανοποιώντας τις προϋποθέσεις μιας γνήσιας επιστημονικής έρευνας: την εννοιολόγηση, την τυπολογία, την εξελικτική «βιολογία», τις γενεσιουργές παραμέτρους και τη μεθοδολογία. Έτσι επιτρέπει στη νεοτερικότητα να γνωρίζει αφενός πόθεν εκκινεί, αφετέρου πού βρίσκεται και πού πορεύεται. Υπογραμμίζει δε ότι ακόμη και ο πιο ευφάνταστος θεός θα δυσκολευόταν να συγχωνεύσει την εκλόγιμη μοναρχία, την αντιπροσώπευση και τη δημοκρατία σε ενιαίο σύστημα.
Στον αντίποδα, το συνταγματικό δίκαιο που αντλεί έμπνευση από την κοσμοσυστημική γνωσιολογία επανεξετάζει τη φύση, τις αξίες, τις θεσμικές και πραγματικές συνθήκες εκάστου πολιτειακού συστήματος, εισάγοντας τη σύγκριση στο επίπεδο της κοσμοσυστημικής τυπολογίας και του «βιολογικού» χρόνου. Όμοιες παρατηρήσεις αφορούν τα οικονομικά συστήματα, πρώτο χρονικά των οποίων είναι εκείνο της νεοτερικότητας.
Η κρατοκεντρική φάση που βιώνει η νεοτερικότητα δεν είναι μοναδική· ακολουθεί η οικουμενική φάση, όπου το κράτος μετασχηματίζεται σε κοσμόπολη – ούτε αυτοκρατορία ούτε θεοκρατία, αλλά κράτος της μετα-κρατοκεντρικής φάσης. Άγνωστο ακόμη, στη νεοτερικότητα μα κρίσιμο για την επιστήμη και για έναν παγκόσμιο προβληματισμό περί του μέλλοντος.
Η σημασία της συγκεκριμένης προσέγγισης διαφαίνεται σε παράδειγμα: αν θεωρήσουμε το πολιτικό-οικονομικό σύστημα μονοσήμαντο, τότε η ηγεμονία της διεθνούς των αγορών (οικονομική ιδιοκτησία) παγιώνεται και η αντιστροφή των συσχετισμών υπέρ της κοινωνίας των πολιτών καθίσταται ανέφικτη – εκτός και αν «ακυρωθεί» η παγκοσμιοποίηση, κάτι ανέφικτο. Η κοσμοσυστημική γνωσιολογία αντιθέτως δείχνει ότι η οικονομική ιδιοκτησία κυριαρχεί επειδή ελέγχει το οικονομικό και, διαμεσολαβητικά, το πολιτικό σύστημα. Η κοινωνία μπορεί να ανακτήσει την ηγεμονία μόνον εάν εισέλθει θεσμικά στο πολιτικό σύστημα – δηλαδή διά της μετάβασης από την εκλόγιμη μοναρχία στην αντιπροσώπευση και, πέραν αυτής, στη δημοκρατία.
Αν η κοινωνία των πολιτών γίνει συνθεσμικός εταίρος, τότε θα ορίζει κανόνες οικονομίας, αναδιανομής αγαθών, τεχνολογίας κ.ο.κ. Η κοινωνία λειτουργεί ως αρμονικός οργανισμός: όταν ένα μέλος της (οικονομία, τεχνολογία) υπεραναπτύσσεται, τα λοιπά ακολουθούν ώστε να διατηρείται η συνολική ισορροπία. Η σύγχρονη επιστήμη, όμως, θεωρεί αμετάβλητες τις αξίες και τους θεσμούς που εγκαθιδρύθηκαν τον 18ο αιώνα, εποχή μετάβασης από τη φεουδαρχία στον πρωτογενή ανθρωποκεντρισμό με την έφοδο της οικονομικής ιδιοκτησίας στην εξουσία.
Η κοσμοσυστημική γνωσιολογία, δίχως να ερείδεται σε ηθικολογικές, μεταφυσικές ή δεοντολογικές αρχές, ερμηνεύει φαινόμενα και εξηγεί πότε και γιατί η μετάβαση από την εκλόγιμη μοναρχία στην αντιπροσώπευση και, περαιτέρω, στη δημοκρατία καθίσταται αναπόφευκτη· αντιστοίχως την εξέλιξη από τον κρατοκεντρισμό στην μετα-κρατοκεντρική οικουμενική φάση ή από την πόλη-κράτος στο έθνος-κράτος.
Στο La Démocratie comme Liberté (Η Δημοκρατία ως Ελευθερία) ο Κοντογιώργης εφαρμόζει ακριβώς αυτήν την επιστήμη. Προσφέρει εργαλεία κατανόησης του παρελθόντος, του παρόντος και, ευλόγως, του μέλλοντος: τις συνθήκες γένεσης και εξέλιξης πολιτείας, την φύση των καθεστώτων, τη λογική της μετάβασης από την εκλόγιμη μοναρχία στην αντιπροσώπευση και τη δημοκρατία, το σκοπό – τη σταδιακή διάχυση της ελευθερίας από το άτομο στο κοινωνικό και στο πολιτικό πεδίο – τη διάκριση ελευθερίας-δικαιώματος, την πολιτική ως βία, ως εξουσία ή ως ελευθερία, τη σχέση πολιτικού συστήματος και κράτους, την πορεία των κρατών προς την οικουμένη, εντός της κοσμόπολης.
Ενδεικτικά, αντίθετα με τη συνήθη «μοντέρνα» αντίληψη, η κοσμοσυστημική γνωσιολογία δείχνει ότι το πολίτευμα της πόλης και η δημοκρατία δεν τερματίσθηκαν τον 4ο αι. π.Χ.· εξακολούθησαν ως τον 19ο αι. στον ελληνικό κόσμο (και πέραν αυτού) και ήδη από τον 5ο αι. μ.Χ. χωρίς δουλεία, με επέκταση της δημοκρατικής αρχής στο οικονομικό πεδίο.
Το πρώτο μέρος του έργου του Κοντογιώργη αναλύει αυτά τα χαρακτηριστικά, διερευνώντας τις σχέσεις της πολιτικής με την ιδιοκτησία, την ελευθερία, την ισότητα, τη δικαιοσύνη, την εξουσία και δείχνοντας πώς η δημοκρατία καθίσταται ανώτατο στάδιο της ανθρωποκεντρικής υπόσχεσης.
Το δεύτερο μέρος φωτίζει τις προϋποθέσεις γένεσης και διαδρομής της μοναρχίας, της αντιπροσώπευσης, της δημοκρατίας. Η μικρή κλίμακα της πόλης, συχνά θεωρούμενη μειονέκτημα, αποδεικνύεται εργαλείο ερμηνείας της αντοχής του ελληνικού κοσμοσυστήματος επί 2,5 χιλιετίες, ως το κατώφλι του 20ού αιώνα. Η σύγκριση με τη βυζαντινή φάση της ρωμαϊκής κοσμόπολης και την οθωμανική κυριαρχία αναδεικνύει τη δυναμική του ελληνικού ανθρωποκεντρισμού ακόμη και στην κρατοκεντρική περίοδό του.
Το έργο βρίθει συγκριτικών αναλύσεων που υποστηρίζουν ότι η νεοτερικότητα, περνώντας από πόλη-κράτος στο έθνος-κράτος, δεν είναι παρά αναπαραγωγή της πρωτογενούς εκλόγιμης μοναρχίας – προοίμιο της κλασικής περιόδου του ελληνικού κοσμοσυστήματος – σε ανολοκλήρωτη πορεία προς τη δημοκρατία.
Ανακύπτει έτσι η επίκαιρη διερώτηση σε ό,τι αφορά στην προσέγγιση της δημοκρατίας όπου η ελευθερία ως μη-κυριαρχία κατέχει τον κεντρικό ρόλο, καθιστώντας ανεπίκαιρα σχήματα τύπου «συμμετοχικής δημοκρατίας». Στο τελικό κεφάλαιο εξετάζονται προοπτικές και προϋποθέσεις μελλοντικής δημοκρατικής μετάβασης, καθώς και το πώς ο ψηφιακός τόπος επικοινωνίας μπορεί να αναλάβει τον ρόλο της Πνύκας.
Ο Κοντογιώργης συμπεραίνει ότι η δημοκρατία του μέλλοντος θα οικοδομηθεί πάνω στην τεχνολογία της επικοινωνίας, διότι απαιτείται νέα ισορροπία μεταξύ κοινωνίας πολιτών και οικονομικής ιδιοκτησίας (διεθνής των αγορών) – ισορροπία που έχει ανατραπεί.
Διαβάζοντας το βιβλίο, αποκτούμε νέα θέαση των ορίων της δημοκρατίας που πρόβαλε η νεοτερικότητα· όρια τα οποία, εν μέσω ραγδαίων κοινωνικών και τεχνολογικών μεταβολών, μετατίθενται, διαγράφοντας νέες συνοριακές γραμμές.
Ioan Horga
Δρ. Αναπληρωτής Καθηγητής, Πανεπιστήμιο Οραντέα
Κριτική για: George Contogeorgis, La Démocratie comme Liberté. Démocratie, représentation et monarchie, Paris, L’Harmattan, 2023, 370p. ISBN: 978-2-14-028654-4
Δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Eurolimes, 33/2023 — https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1301129
- George Contogeorgis, A Cosmosystemic Approach of History: What is at Stake in Social and Political Sciences, 6 τόμοι, Αθήνα, Σιδέρης (2006-2021): τ. Α΄ Το Ελληνικό Κοσμοσύστημα. Η κρατοκεντρική περίοδος της πόλης (598 σ.)· τ. Β΄ Η περίοδος της οικουμενικής συγκρότησης (4ος π.Χ.–4ος μ.Χ.) (817 σ.)· τ. Γ΄ Η Βυζαντινή περίοδος της οικουμένης (4ος–15ος μ.Χ.): Ρώμη ως ελληνικό καταπίστευμα (569 σ.)· τ. Δ΄ Η Βυζαντινή περίοδος: Οικουμενική ολοκλήρωση και η ανάδυση της «Νεοτερικότητας» (911 σ.)· τ. Ε΄ Η Βυζαντινή κοσμόπολη, ο ευρωπαϊκός Μεσαίωνας και ο σύγχρονος κόσμος (500 σ.)· τ. ΣΤ΄ Η Βυζαντινή οικουμενική κοσμόπολη, ο ευρωπαϊκός Μεσαίωνας και η «νεοτερικότητα». Η νεοτερική «επιστήμη» στη δοκιμασία της Κοσμοσυστημικής Γνωσιολογίας (552 σ.). ↩
- Διατηρείται το δικαίωμα αναδημοσιεύσης του παρόντος άρθρου σε οποιοδήποτε μέσο, με απαραίτητη προϋπόθεση να αναγράφεται η παρούσα ιστοσελίδα και ο συγγραφέας ως πηγή. -