Διαθέσιμη μετάφραση: Français → https://contogeorgis.gr/compte-rendu-georges-contogeorgis-la-democratie-comme-liberte-democratie-representation-et-monarchie/
Ο Γιώργος Κοντογιώργης είναι αναμφίβολα ένας ακαδημαϊκός που παρέμεινε πιστός στον ιδρυτικό ορισμό του ακαδημαϊκού ιδρύματος: ενός οργανισμού που βασίζεται στην παραγωγή αξιών και γνώσης που θεωρούνται κεντρικής σημασίας για την κοινωνία. Το πυκνό έργο του περιστρέφεται γύρω από την έννοια του «ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος» με την οποία έχει αποδομήσει τις πιο στέρεες κατηγορίες πολιτικής φιλοσοφίας σχετικά με την ελευθερία, την ταυτότητα, την ατομικότητα, την αλληλεγγύη. εν ολίγοις, όλα όσα συνθέτουν την κοινωνία και μας επιτρέπουν να το σκεφτούμε σε αναπαραστάσεις και συστήματα που τελειοποιήθηκαν στη Δύση, από τον Διαφωτισμό.
Το έργο αυτό είναι σημαντικό. Ο ορισμός της βασικής έννοιας του «Κοσμοσυστήματος» χωρίζεται σε έξι τόμους 1. Με βάση αυτή την έννοια, διακρίνει την κοσμοϊστορία από τη φύση της, ως δεσποτική και ανθρωποκεντρική. Ειδικότερα, εξετάζει το ανθρωποκεντρικό κοσμοσύστημα, το οποίο θεωρεί ως μια ενότητα που περιλαμβάνει ολόκληρο τον ελληνικό κόσμο από τις αρχές του έως τον δέκατο ένατο αιώνα και τη νεωτερικότητα, και προχωρά στην αποκρυπτογράφηση της εξελικτικής βιολογίας του: η ελληνική περίοδος παρέχει πλήρη διαδρομή σε δύο στάδια: «κρατοκεντρικό» και «οικουμενικό» στην οποία συντελείται η προοδευτική ενσωμάτωση του κοινωνικού ανθρώπου από την ατομική ελευθερία στην κοινωνική και πολιτική ελευθερία, από την αιρετή μοναρχία στην αντιπροσώπευση και στη δημοκρατία. Ο Κοντογιώργης αποδεικνύει ότι η δημοκρατία δεν σταματά στον τέταρτο αιώνα, όπως συνήθως πιστεύεται. Όπως και η πόλη, αποτέλεσε τη σταθερά του ελληνικού κόσμου μέχρι τα όρια του εικοστού αιώνα και ακόμη και από την αρχή της βυζαντινής εποχής χωρίς δουλεία. Η νεωτερικότητα είναι μια οργανική φάση του ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος που χαρακτηρίζει τη μετάβαση από τη μικρή κλίμακα της πόλης στη μεγάλη κλίμακα του έθνους-κράτους. Ήταν όμως έτοιμο να συνεχίσει το ανθρωποκεντρικό του ταξίδι από τη φεουδαρχική αφετηρία του μέχρι τις ημέρες μας. Λόγω της συμβολής του στο εγχείρημα της κοσμοσυστημικής γνωσιολογίας αλλά και λόγω της παρέμβασής του στα επιστημονικά και πολιτικά γίγνεσθαι της Ελλάδας 2, καθιερώθηκε ως βασική και σημαντική προσωπικότητα στην αθηναϊκή πνευματική σκηνή, αλλά όχι μόνο. Έχει προσκληθεί από πολλά πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο και πολλά από τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες. Έχει δημοσιεύσει εκτενώς στα γαλλικά 3.
Το έργο που παρουσιάζει σήμερα είναι μια όμορφη σύνθεση αυτής της ζωής του ερευνητή, οργανωμένη γύρω από μια ριζοσπαστική εννοιολόγηση, εφαρμοσμένη σε μια ανάγνωση της νεωτερικότητας και των συστημικών κατηγοριών της που είναι τόσες πολλές απορίες.
Το βιβλίο αυτό έχει ως στόχο να θέσει τα θεμέλια μιας νέας κοινωνικής επιστήμης βασισμένης στην ανασυγκρότηση των εννοιών και της ιστορίας τους, που συνθλίβονται ή διαστρεβλώνονται από την εξέλιξη της δυτικής σκέψης από τον Διαφωτισμό. Αν κινητοποίησαν κατηγορίες από την κλασική ελληνική εποχή (με τη δημοκρατία στο επίκεντρο), ήταν με τίμημα την αποσύνθεση της κοσμοσυστημικής φύσης του ελληνικού κόσμου σε δύο επίπεδα: αυτό της αδιάλειπτης ανθρωποκεντρικής βιολογίας του και αυτό των εννοιών που επινοήθηκαν για να καθορίσουν τα φαινόμενα που βίωσε κατά την εξέλιξή του από τις απαρχές του έως τη σύγχρονη εποχή. Χάρη σε αυτή τη μέθοδο ο συγγραφέας αποκαλύπτει την εννοιολογική σύγχυση που εξακολουθεί να βασιλεύει σήμερα: επισημαίνει τις θεμελιώδεις διαφορές μεταξύ ελευθερίας και νόμου, ατομικής, κοινωνικής και πολιτικής ελευθερίας ή μεταξύ εκλόγιμης μοναρχίας, αντιπροσώπευσης και δημοκρατίας.
Αλλά ο ελληνικός κόσμος ήταν μοναδικά ανθρωποκεντρικός. Έκανε τον άνθρωπο το κέντρο του κόσμου, προβάλλοντας την ελευθερία ως αξιωματικό μέτρο της εξελικτικής βιολογίας του: από το άτομο στο παγκόσμιο, από την πόλη στην «οικουμενική κοσμόπολη».
Είναι λοιπόν επιτακτική ανάγκη να επιστρέψουμε σε αυτό που ήταν αυτό το ελληνικό κοσμοσύστημα, και όχι μόνο για να το γνωρίσουμε με αρχαιολογικό ή επιστημονικό τρόπο, με τον τρόπο των «ελληνιστών» που έλαβαν μεγάλο μέρος σε αυτές τις επιστημονικές αναπαραστάσεις από τον Φιλελληνισμό στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα μέχρι 4σήμερα.
Ο Κοντογιώργης πιστεύει ότι αυτή η εξύμνηση ενός χαμένου παρελθόντος είναι ίσως χειρότερη από τη λήθη. Γιατί ο ελληνικός ανθρωποκεντρισμός έχει σταθερά μη αναγώγιμα χαρακτηριστικά στην ιστορία του μεγάλου ανθρωποκεντρισμού και της συγκρότησης του κράτους στη Δύση. Μόνο αυτό είναι ικανό να εξηγήσει το πέρασμα μεταξύ «αρχαιότητας» και «νεωτερικότητας» που το Βυζάντιο ενσάρκωσε παράλληλα και πέρα από τον φεουδαρχικό Μεσαίωνα, το οποίο ήδη ρυθμίζει το ζήτημα του οικουμενικού κράτους άγνωστου μέχρι σήμερα, που είναι η κοσμόπολη/κοσμοκράτος.
Έτσι, σε ένα επιστημολογικό πραξικόπημα θα βασιζόταν η μετάβαση από τον δεσποτισμό στη δημοκρατία, ιδωμένη από και για τη σύγχρονη εποχή. Έρχεται με το τίμημα να ξεχάσουμε ποια ήταν η ανθρωποκεντρική\εξελικτική βιολογία που ήταν το χαρακτηριστικό ιδίωμα για την κλασική Ελλάδα.
Το πρώτο μέρος του έργου του Κοντογιώργη είναι αφιερωμένο στην έκθεση αυτών των χαρακτηριστικών. Πρόκειται για τον καθορισμό της σχέσης μεταξύ πολιτικής και ιδιοκτησίας, ελευθερίας, ισότητας, δικαιοσύνης, εξουσίας και όχι μόνο. Και τέλος, να κατανοήσουμε πώς η δημοκρατία ήταν το ανώτερο στάδιο της ανθρωποκεντρικής υπόσχεσης.
Από αυτό προκύπτει ότι η πολιτική απορροφάται πλήρως από το κοινωνικό σώμα, το οποίο έτσι αναλαμβάνει την καθολική πολιτική αρμοδιότητα. «Αυτό σημαίνει ότι προϋπόθεση της δημοκρατίας είναι το πολιτικό σύστημα να αποσπασθεί από το κράτος και να συνδεθεί με το κοινωνικό σώμα. Είναι η κοινωνία που έχει το πολιτικό σύστημα αντί για το κράτος» (σ. 20).
Το αποτέλεσμα είναι μια πλήρης επανεξέταση των σταθερών που εισήχθησαν από τις κοινωνικές επιστήμες. Για παράδειγμα, στο συνταγματικό δίκαιο, το πολιτικό σύστημα της εκλόγιμης μοναρχίας είναι αντιπροσωπευτικό και δημοκρατικό: η τυπολογία του βασίζεται στις ρυθμίσεις που οριοθετούνται στενά από τη νόμιμη εξουσία (προεδρική, κοινοβουλευτική, πρωθυπουργική κ.λπ.). Αυτές οι ταξινομήσεις εμποδίζουν έναν τρόπο σκέψης που επιτρέπει το ελληνικό κοσμοσύστημα σχετικά με τη φύση, τον σκοπό και τις αξίες όλων των πολιτικών συστημάτων που προσδιορίζονται από το συνταγματικό δίκαιο. Είναι μια προσέγγιση που δεν είναι χωρίς συνέπειες, καθώς αντιμετωπίζει την εποχή μας με στατικό τρόπο, σαν να μην είναι προορισμένη να εξελιχθεί στο πεδίο των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αξιών.
Το δεύτερο μέρος επιδιώκει να κατανοήσει καλύτερα τις συνθήκες γέννησης και ανάπτυξης της μοναρχίας, της αντιπροσώπευσης και της δημοκρατίας. Η μικρή κλίμακα της πόλης, στην οποία εμφανίζονται αυτά τα φαινόμενα για πρώτη φορά, θεωρείται συχνά ότι αποκλείει την ευρετική τους αξία. Αντίθετα, η κλίμακα αυτή αποτελεί πηγή ανάλυσης της ανθεκτικότητας του ελληνικού κοσμοσυστήματος για δυόμισι χιλιετίες, μέχρι το κατώφλι του εικοστού αιώνα (και όχι μόνο των δύο αιώνων της κλασικής αρχαιότητας). Η αντιπαράθεση με τη βυζαντινή φάση της ρωμαϊκής κοσμόπολης, και στη συνέχεια με εκείνη της οθωμανικής κυριαρχίας, καταδεικνύει τη δυναμική του ελληνικού ανθρωποκεντρισμού ακόμη και στην κρατοκεντρική του περίοδο (κατά μία έννοια διαμετρικά αντίθετη από εκείνη που θα εκμεταλλευόταν ο Ratzel) 5.
Με τη βοήθεια του Θουκυδίδη, ο Κοντογιώργης τονίζει τον βαθμό στον οποίο η πολιτική είναι επομένως «το συστατικό γεγονός της θεμελιώδους κοινωνίας της πόλης (…) ως δομή ή συγκρότηση του κοινωνικού συνόλου (και τελικά) ως δράση ή ενέργεια (…) ως αποτέλεσμα της λειτουργίας της πόλης» (σ. 233) 6. Είναι μια κατασκευή που βρίσκεται στον αντίποδα της πολιτικής ως ταυτολογίας του κράτους, το οποίο η Δύση έχει ανακατασκευάσει από τη φεουδαρχία.
Το βιβλίο δίνει τελικά μια επιστημολογική εξήγηση αυτού του πρόσφατου μυστηρίου «βιβλιοπωλείου»: την απροσδόκητη λαϊκή επιτυχία σε 28 χώρες των γραπτών μιας νεαρής Ιταλίδας ελληνίστριας που δείχνει πόσο ανεξίτηλα, βαθιά και σύγχρονα είναι τα ίχνη του ελληνικού κόσμου 7. Πράγματι, η εννοιολόγηση των φαινομένων στην ελληνική γλώσσα είναι ένας έγκυρος δείκτης που αποδεικνύει/δείχνει ότι στον σύνολο τον ελληνικό κόσμο είναι δυνατόν να οικοδομηθεί μια νέα κοινωνική επιστήμη απελευθερωμένη από το ιδεολογικό βάρος της εποχής μας.
Με την αντίθετη, πολύπλοκη και πολυμαθή γραφή της, η Δημοκρατία ως Ελευθερία βρίθει από έναν πολύ μεγάλο αριθμό αντιπαραθέσεων που αποσκοπούν στην υποστήριξη της θέσης σύμφωνα με την οποία η νεωτερικότητα, κατά τη μετάβαση από την πόλη στο έθνος-κράτος, είναι στην πραγματικότητα μόνο η τομεακή αναπαραγωγή της πρωταρχικής αιρετής μοναρχίας, οι απαρχές της κλασικής περιόδου του ελληνικού κοσμοσυστήματος σε μια μακρά ημιτελή πορεία προς τη δημοκρατία.
Ο Κοντογιώργης αντλεί τις λογικές συνέπειες αυτής της θεμελιώδους παρατήρησης: η αδυναμία της ελληνικής δημοκρατίας στο πλαίσιο του εδαφικού κράτους έχει απορριφθεί κατηγορηματικά. Το έθνος-κράτος το εκμεταλλεύτηκε πλήρως. «Η έννοια και η θεωρία της δημοκρατίας στη σύγχρονη εποχή προέκυψε από την επαφή του δυτικοευρωπαϊκού κόσμου με την ελληνική γραμματεία και δεν ήταν αποτέλεσμα ανθρωποκεντρικής εξέλιξης των ευρωπαϊκών κοινωνιών του ελληνικού κοσμοσυστήματος» (σ. 338).
Το αποτέλεσμα είναι ένα σημαντικό πρόγραμμα για την εποχή μας. Καθορίζει τις προϋποθέσεις για τη μετάβαση σε μια δημοκρατία στην οποία η ελευθερία ως μη κυριαρχία θα είναι το κύριο διακύβευμα 8. Προφανώς, κάνει τις πιο πρόσφατες ρυθμίσεις όπως η «συμμετοχική δημοκρατία» και άλλες ad hoc ρυθμίσεις να φαίνονται γελοίες.
Πρόκειται για την αντιμετώπιση πρωτοφανών φαινομένων που μερικές φορές είναι ακόμα πέρα από εμάς, όπως το νέο πολιτικό σύστημα που επέφερε η επανάσταση της κυβερνητικής.
Στο τελευταίο του κεφάλαιο, ο Κοντογιώργης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η δημοκρατία στο μέλλον θα οικοδομηθεί στο έδαφος των τεχνολογιών επικοινωνίας και όχι στο φυσικό έδαφος, όπως στη μικρή κλίμακα της πόλης. Λαμβάνοντας υπόψη τις τελευταίες εξελίξεις, τοποθετεί την αναγκαιότητά του στο γεγονός ότι η αποκατάσταση μιας νέας ισορροπίας μεταξύ της κοινωνίας των πολιτών και της οικονομικής ιδιοκτησίας (η μορφή της διεθνούς των αγορών) έχει αντιστραφεί: η πρώτη έχει κατακτήσει το μέλλον και κυριαρχεί, ενώ η δεύτερη εξακολουθεί να ζει με τις αξίες και τους θεσμούς που φαντάστηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα. Η σύγκλισή τους θα είναι δυνατή μέσω της συνάντησής τους στο πολιτικό σύστημα, δηλαδή μέσω της μετάβασης στην αντιπροσώπευση και, τελικά, στη δημοκρατία.
Ενώ δεν υπάρχει, φυσικά, προκαθορισμένο σχήμα, ένα πράγμα είναι βέβαιο: «το νέο κοινωνικό πρόταγμα (που βρίσκεται στα σκαριά) θα πραγματοποιηθεί μέσω της πολιτικής, η οποία προϋποθέτει μια επανάσταση στο πεδίο των αξιών και κατά συνέπεια των εννοιών» (σ. 347).
Το τρομερό εγχείρημα που συνοψίζεται σε αυτό το βιβλίο αξίζει προσεκτικής ανάγνωσης, παρά τη δυσκολία αφομοίωσης των λογικών της εμπλεκόμενης επιχειρηματολογίας. Στο σταυροδρόμι μεταξύ της ιστορίας των ιδεών, της πολιτικής φιλοσοφίας και της φαινομενολογικής κοινωνιολογίας, το έργο που παρουσιάζεται εδώ είναι μια πολύτιμη συμβολή σε μια θεωρία της δημοκρατίας ως νέας ιδέας στον κόσμο.
Paul Alliès
Ομότιμος Καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Μονπελιέ
Παρίσι, L’Harmattan, συντ. «Logiques politiques», 2023, 370 σελ.
Ημερομηνία δημοσίευσης στο διαδίκτυο: 27/07/2023
https://doi.org/10.3917/psud.058.0149
Μετάφραση στα ελληνικά από Αργυρώ Μπρεζετού
- Το Ελληνικό Κοσμοσύστημα. Σιδέρης, Αθήνα, 2006-2021. ↩
- Χρησιμοποιεί τακτικά τη μεθοδολογία του για να αναλύσει φαινόμενα ειδικά για την ελληνική πολιτική ζωή, για παράδειγμα: Κομματοκρατία και δυναστικό κράτος, (Πατάκης, 2012); Οι Ολιγάρχες (, 2013)· Η Αριστερά ως «Νέα Δεξιά». Η συντηρητική στροφή της αριστεράς (Πατάκης, 2016). ↩
- Εκτός από τη διατριβή του: Η θεωρία των επαναστάσεων στον Αριστοτέλη (LGDJ, 1978) και μια σπάνια ιστορία της Ελλάδας (Hatier, 1992), θα πρέπει να αναφέρουμε: De l’Éurope politique, Identités et citoyenneté dans le syst`me européen, (L’Harmattan, 2010), L’Europe et le monde. Civilisation et pluralisme culturel (L’Harmattan, 2011)Harmattan, 2010). Επιμελήθηκε επίσης το τεύχος του Pôle Sud on La Grèce du politique (αρ. 18, Μάιος 2003) και συνέβαλε σε συλλογικά έργα όπως: B. Badie, P. Perrineau (σκην.) Le Citoyen dans la cité (Presses de Science Po, Παρίσι 2000). ↩
- Αναπαραστάσεις που παραμένουν στο επίκεντρο θεσμικών σκηνών όπως η μεγάλη έκθεση στο Λούβρο, Παρίσι-Αθήνα το φθινόπωρο του 2021 (για τα διακόσια χρόνια από τον απελευθερωτικό αγώνα της Ελλάδας από την οθωμανική κατοχή – αλλά και της εισόδου στις συλλογές του Μουσείου της Αφροδίτης της Μήλου). Ο τότε πρόεδρος του Λούβρου, Jean-Luc Martinez, προλόγισε την έκθεση ως εξής: «Σε μια εποχή που τα κινήματα γνώμης από τις Ηνωμένες Πολιτείες καταγγέλλουν την επιλογή ενός αρχαίου πολιτισμού βασισμένου στη δουλεία που θα ήταν στα μάτια τους μισογυνιστικός και ρατσιστικός, είναι επείγον να υπενθυμίσουμε τις αξίες που εξηγούν αυτή την επιλογή με μια περίπλοκη ιστορία. Για να γίνει αυτό, η μακρά ιστορία της ιστορίας μας επιτρέπει να κατανοήσουμε, ακολουθώντας το νήμα των γαλλοελληνικών σχέσεων, την ανάδυση αυτού του μοντέλου που οι Ευρωπαίοι και ιδιαίτερα οι Γάλλοι έχουν δώσει στον εαυτό τους, αλλά και – στον καθρέφτη – τον τρόπο με τον οποίο σφυρηλατήθηκε η σύγχρονη ταυτότητα της Ελλάδας, τόσο ενός αρχαίου πολιτισμού όσο και ενός νέου ευρωπαϊκού έθνους που γεννήθηκε τον δέκατο ένατο αιώνα με τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. σε: Παρίσι-Αθήνα. Γέννηση της σύγχρονης Ελλάδας. 16751919, κατάλογος έκθεσης, Παρίσι, Louvre Éditions-Hazan, 2021, 503 σελ. ↩
- Με τις ρατσιστικές και ιμπεριαλιστικές εξελίξεις που γνωρίζουμε, όταν «επανεφηύρε» και προσάρμοσε τον όρο οικουμενικός στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα με τέτοια ακαδημαϊκή και πολιτική επιτυχία που η αρχική ελληνική έννοια του οικουμένης ξεχάστηκε. Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα των «αντικαταστάσεων» που κατήγγειλε ο Κοντογiώργης, με τις σημαντικές συνέπειες που συνεπάγονται (στην προκειμένη περίπτωση, την εμφάνιση προϋποθέσεων του Τρίτου Ράιχ). ↩
- Δείτε επίσης τα τελευταία του βιβλία, Δημοκρατία και πόλεμος στον Θουκυδίδη, Αθήνα, 2022· και Γνώση και Μέθοδος, Αθήνα, 2023 (αμετάφραστο). ↩
- Andrea Marcolongo, Η ιδιοφυής γλώσσα. Εννέα καλοί λόγοι για να αγαπήσετε τα ελληνικά. Παρίσι, Les Belles Lettres . 2018 . Εφαρμόζει τη μέθοδό της στο The Hero’s Share. Ο μύθος των Αργοναυτών και το θάρρος να αγαπάς. (Les Belles Lettres, 2019) όπου αντιμετωπίζει «τους Αργοναύτες ως τον πιο σύγχρονο ελληνικό μύθο που υπάρχει». ↩
- Από αυτή την άποψη, το έργο του Philip Pettit, A Theory of Freedom and Government, θα μπορούσε να συσχετιστεί. Νέα Υόρκη, Oxford University Press. 1997, αν και μεθοδολογικά απομακρυσμένες από εκείνες του Κοντογιώργη. ↩
- Διατηρείται το δικαίωμα αναδημοσιεύσης του παρόντος άρθρου σε οποιοδήποτε μέσο, με απαραίτητη προϋπόθεση να αναγράφεται η παρούσα ιστοσελίδα και ο συγγραφέας ως πηγή. -